بازگشت به دانش بومی و راه نجات از کم آبی

تاریخ درج خبر :۱۳۹۶/۴/۳۰

 زمین آنلاین : سال ها پیش، "شاردن" جهانگرد فرانسوی گفته بود "در فن اکتشاف و هدایت آب، هیچ مردمی در جهان، به پای ایرانیان نمی رسند." با این همه سرزمین ایران دارد به گرداب بی آبی، خشکسالی  و فنا می افتد. 

هفته گذشته ، هفته سختی برای شهرهای ایران بود. گرمای بیش از حد هوا ، بالا بودن تبخیر و مصرف آب و کاهش نزولات جوی در تابستان، شرایطی را پدید آورد که وزارت نیرو مجبور به اعلام "جیره بندی" در بسیاری از شهرهای ایران شد و معاون این وزارتخانه اعلام کرد که 300 شهر کشور در نقطه تنش آبی قرار دارند.

رحیم میدانی گفت که در حال حاضر علی رغم اقدامات صورت گرفته ۳۰۰ شهر در نقطه سربه‌سر منابع آبی قرار دارند، به طوری که اگر تعمیرات تاسیسات طولانی شود با مخازن خالی رو به رو خواهیم شد.
هر چند او از اقدامات صورت گرفته سخن نگفت و اشاره ای به این اقدامات -که نمای قابل مشاهده ای برای شهروندان و رسانه ها ندارند-نکرد؛ اما وضعیت آب ایران در دهه گذشته و بروز خشکسالی های پی در پی در دو دهه اخیر، نمایانگر حکمرانی نامطلوب این کالای استراتژیک در کشور است. کشوری که اگرچه همواره با کم آبی مواجه بوده اما با مهندسی شرایط و حکمرانی مطلوب، توانسته بزرگ ترین تمدن ها را در نقاط اتفاقا کم آب خود بنا کرده و تمدن 10 هزار ساله خود را توام با ستایش آب و احترام به آن مدیریت کند.


سال ها پیش، "شاردن" جهانگرد فرانسوی گفته بود "در فن اکتشاف و هدایت آب، هیچ مردمی در جهان، به پای ایرانیان نمی رسند." با این همه سرزمین ایران دارد به گرداب بی آبی، خشکسالی  و فنا می افتد. 

هفته گذشته ، هفته سختی برای شهرهای ایران بود. گرمای بیش از حد هوا ، بالا بودن تبخیر و مصرف آب و کاهش نزولات جوی در تابستان، شرایطی را پدید آورد که وزارت نیرو مجبور به اعلام "جیره بندی" در بسیاری از شهرهای ایران شد و معاون این وزارتخانه اعلام کرد که 300 شهر کشور در نقطه تنش آبی قرار دارند.

رحیم میدانی گفت که در حال حاضر علی رغم اقدامات صورت گرفته ۳۰۰ شهر در نقطه سربه‌سر منابع آبی قرار دارند، به طوری که اگر تعمیرات تاسیسات طولانی شود با مخازن خالی رو به رو خواهیم شد.
هر چند او از اقدامات صورت گرفته سخن نگفت و اشاره ای به این اقدامات -که نمای قابل مشاهده ای برای شهروندان و رسانه ها ندارند-نکرد؛ اما وضعیت آب ایران در دهه گذشته و بروز خشکسالی های پی در پی در دو دهه اخیر، نمایانگر حکمرانی نامطلوب این کالای استراتژیک در کشور است. کشوری که اگرچه همواره با کم آبی مواجه بوده اما با مهندسی شرایط و حکمرانی مطلوب، توانسته بزرگ ترین تمدن ها را در نقاط اتفاقا کم آب خود بنا کرده و تمدن 10 هزار ساله خود را توام با ستایش آب و احترام به آن مدیریت کند.

ابداع کشاورزی آبی در کاشان

به باور مورخان و پژوهشگران ایرانی و غیرایرانی حوزه کشاورزی و به گواه تاریخ، کشاورزی در روی زمین، از ایران آغاز شده و نخستین ابداعات و نوآوری ها در شیوه های بهره برداری از منابع آب در این سرزمین بنا شده است. ایرانی ها با دست یابی به دانش بومی و هوشمند خود، شبکه های پیشرفته و سامانه های پایدار برداشت آب از زیرزمین به کمک آبراهه های زیرزمینی قنات را در 3 هزار سال پیش ابداع کرده و به جهانیان آموختند.

فاطمه ظفرنژاد پژوهشگر بخش آب، دراین باره به جامعه پویا می گوید :" بسیاری از شیوه های گردآوری باران و بازچرخانی آب و نیز برداشت پایدار آب از زیرزمین یعنی قنات و حتی سدسازی را جهانیان از ایران آموختند و بسیاری از شیوه هایی که ایرانیان آزمودند بعدها از سوی دیگر جوامع نیز به کار گرفته شد."
او می گوید که می توان زاگرس را خاستگاه نخستین تمدن های آبی جهان نامید. بر پایه پژوهش های معتبر، دشت ها و دامنه های غربی و شرقی این رشته کوه، از گذشته بسیار دور تاریخ بشر آزموده شد و بعد به نقاط دیگر جهان بسط یافت.
این کارشناس ارشد امور آب در ادامه بر نکته ای جالب توجه تکیه می کند و می گوید:" تمدن کاشان در دامنه شرقی زاگرس را می توان از نخستین خاستگاه های "کشاورزی آبی" جهان دانست. تمدن پیدا شده در "تپه های سیلک" در جنوب غربی کاشان، از کهن ترین تمدن های جهان است که به 7 هزار سال پیش بازمی گردد. تا آنجا که کوره های ذوب فلز به جا مانده در سیلک بیانگر تمدنی پررونق است که به ناگزیر بر تمدن کشاورزی و آبی بسیار پیشرفته ای استوار بوده است. همچنین بنا به تاکید مورخان کشاورزی، خشت برای نخستین بار در ساختمان های تپه سیلک به کار برده شده و پس از آن، رفته رفته، ر بقیه مناطق ایران، از آن خانه ساختند. حتی "مس" نیز در 5 هزار سال پیش در ایران کشف شد و برای ساخت ظروف و ابزار به کار گرفته شد که کمی پس از آن، "مفرغ" از ترکیب مس با دیگر فلزات شناخته شد. ابزاروآلات سفالین، مسی و مفرغی به دست آمده از تپه های سیلک بیانگر تمدن کشاورزی و صنعتی پررونق کاشان در دوران باستان است.

او تاکید می کند که یادمان های باستانی در نیاسر، خرمدشت، نطنز، نوش آباد و ... نشانگر تمدنی غنی در این منطقه بوده و تمدن آبیدکاشان در خور توجه زیاد و شایسته انجام پژوهش های سامان یافته است. 

تمدن جیرفت، شوش و زاینده رود

تمدن های جیرفت، شوش و خوزستان بزرگ و زاینده رود و ورزنه را نیز از مهم ترین و نخستین سرزمین ها با پیشینه کهن کشاورزی آبی جهان می شمارند.
 "پتریک مک کالی" رییس کمیسیون سدهای سازمان ملل، آغاز کشاورزی آبی جهان را از دامنه های غرب زاگرس می داند؛ آنجا که جریان رودهای مهمی چون "هلیل رود"، "بین النهرین" یا میان رودان، و جریان رودهای مهمی چون دز و کارون و کرخه و نیز اتصال این آبخیزها به آبخیزهای دو رود مهم "دجله" و "فرات" شرایط مناسبی را برای کشاورزی رقم زده است.

ظفرنژاد دراینباره می گوید:"بنابر اسناد و مدارک و حفاری های باستان شناسی انجام شده در دهه اخیر، تمدن جیرفت بیانگر تمدن بزرگی در حد مصرباستان در آن منطقه بوده است. این تمدن که درواقع همان تمدن موسوم به "دقیانوس" است در زمان مادها شهری آباد و پرجمعیت بوده بوده است. "

دکتر یوسف مجیدزاده سرپرست گروه حفاری جیرفت نیز دراینباره گفته است:" در آبخیز هلیل رود، تمدن کهن درخشانی به نام "ارت" وجود داشته که کهن ترین تمدن شرق است و شهر باستانی "کنارصندل" در حوضه هلیل رود یک مرکز تجاری بزرگ در جهان آنروز بوده است. به گونه ای که حک امضای تجاری روی مهرهای به دست آمده، نشان می دهد که تاجران با چه مناطقی تبادل کالا داشته اند که این خود نشان از رونق و آبادانی منطقه فوق دارد." 

از سوی دیگر رضا نیک پور دبیر دیده بان یادگارهای تاریخی و فرهنگی ایران، در پژوهش هایی که درباره جیرفت با عنوان "جیرفت، یکی از خاستگاه های تمدنی جهان" انجام داده، جیرفت را از نقاط شروع کشاورزی آبی برمی شمارد و می گوید که "دقت و ظرافت آثار باستانی به دست آمده از این منطقه، بیانگر تمدنی پیشرفته تر از بین النهرین (میان رودان) است.

همچنین به گفته ظفرنژاد، ابن بطوطه در سفرنامه خود، شوشتر را شهری بزرگ، زیبا و خرم و دارای جالیزهای نیکو ویاغ های عالی که در دوسوی رودخانه، باغ قرار گرفته، میوه در آن فراوان و خیرات و برکاتش بسیار است عنوان می کند. 

این پژوهشگر مسائل آب درباره تمدن زاینده رود و ورزنه به "جامعه پویا" می گوید:" تمدن خاور زاگرس، از دیگر نقاط با پیشینه کهن کشاورزی آبی با شبکه برداشت از رودخانه زاینده رود است. آبخیز زاینده رود از دامنه کوه های زاگرس شرقی آغاز می شود،به سوی شرق کشیده شده و به تالاب گاوخونی می ریزد که هر دوی این ها امروز خشک شده است. به کارگیری آب زاینده رود برای آبیاری اراضی پایین دست آبخیزاز پیشینه بسیار کهنی برخوردار است.با توجه به تاریخ ورزنه می توان گفت که برداشت آب از زاینده رود به گذشته های بسیار دور بازمی گردد که همواره دغدغه کشاورزان منطقه بوده و با دشواری هایی همراه بوده است؛ تا آنجا که در دوره ساسانی، شبکه برداشت از زاینده رود روال سامان مندی داشته و در دوره صفویه، "شیخ بهایی" مامور رسیدگی و ساماندهی این کار مهم و دشوار بوده است.

ظفرنژاد به محترم شمرده شدن "حقابه تالاب گاوخونی" در زمان های دور اشاره می کند و می گوید:"شیخ بهایی با درایت و ژرف اندیشی، آب زاینده رود را به گونه ای عادلانه تقسیم بندی کرد؛ طوری که هم آب به زمین های کشاورزان می رسید، هم تالاب گاوخونی حقابه خود را دریافت می کرد و هم بلوک های مختلف سیراب می شدند."

قنات، سامانه برداشت پایدار آب

قنات ها به مجموعه چاه هایی کنده شده در زمین گفته می شود که در یک آبراهه زیرزمینی، آب آبخوان دامنه مخروط افکنه ها را به دشت های پایین دست هدایت می کنند بدون آنکه آب در برابر تابش خورشید قرار گرفته و تبخیر شود و یا میزان برداشت آب بتواند از نرخ پایداری سفره بالاتر رود. به باور مورخان، این تکنولوژی بومی همواره توانسته ایران تشنه را سیراب کرده و چرخ تمدن عظیم این کهن دیار را بچرخانند.

"عبدین سلیح" مدیر یونسکو در شاخه جنوب غرب آسیا وحوضه خلیج فارس، آغاز ساخت قنات های دنیا را از شمال غرب ایران می داند. او تاریخ این مهندسی عظیم را از حدود 800 سال پیش از میلاد مسیح عنوان کرده است. 
مک کالی نیز در کتاب "رودهای خاموش" خود می نویسد:" از 3 هزار سال پیش، نزدیک به 4 هزار قنات، در ایران احداث شد که بیش از نیمی از آنها تا دهه 40 در دست بهره برداری بودند و 3 چهارم کل نیاز آبی این کشور را تامین می کردند."

" اندیشمندان دیگری از جمله "فرد پیرس" در کتاب معروف خود "هنگامی که رودها می خشکند" به خارق العاده بودن فناوری قنات که در طول آبراهه هایی در زیر زمین در ایران که به 3 برابر فاصله زمین تا ماه می رسد اشاره کرده است.

فاطمه ظفرنژاد در اینباره می گوید :" به رغم تخریب ساختار قنات ها، این سامانه های بومی کهن و جایگزینی سامانه های ناپایدار مثل سدسازی ها به جای آنها، قنات ها تا دهه 70 نیز نقش مهمی در تامین آب کشور داشتند و بیش از 32 هزار قنات در سراسر ایران، بیش از 9 میلیاردمتر مکعب آب یا برابر 15 درصد کل برداشت سالانه از آبخوان های کشور را تامین می کردند. یکی از مزیت های دیگر قنات ها این است که آنها به نیروی برق نیاز ندارند و به دست مردم و کشاورزان بومی این سرزمین و بر پایه فناوری و دانش و تجربه همین مردم ساخته شده اند."

نویسنده کتاب "توسعه پایدار و مدیریت منابع آب" تاکید می کند که قنات ها، نمونه ای از چاره جویی های ژرف اندیشانه مردمی سخت کوش که طبیعت را نه با کینه و حس تملک و سلطه، که با عشق و مسالمت جویی می نگرند، هستند. مردمی که آیین معنوی شان، از احترام به "نور" و "آب" سرشار است.

شاید بر همین مبناست که "شاردن" جهانگرد فرانسوی گفته است: "در فن اکتشاف و هدایت آب، هیچ مردمی در جهان، به پای ایرانیان نمی رسند. او در سفرنامه خود نوشته است :" روزگار هخامنشیان، اوج شکوفایی آبیاری و حفر کاریز در سراسر فلات ایران به شمار می رود. در دوره هخامنشی آنکس که کاریزی حفر می کرد و آب به سطح زمین می آورد مالیات 5 نسل بر او بخشیده 

می شد.

حفظ تعادل بیلان آب شاید از بعد دیگری نیز بتوان قنات را به عنوان الگوی برتر مدیریت آب ستود. آنگونه که "دکتر علی اصغر سمسار یزدی"، مشاور عالی مرکز بین المللی قنات و سازه های آبی تاریخی، دارای دکترای عمران - گرایش آب با درجه ی عالی از دانشگاه لیون فرانسه می گوید :" در طول 30 قرن گذشته، با اینکه قنات ها بخش عمده ای از نیازهای آبی کشور را تامین می کرده اند همواره حافظ بیلان آبی در سفره های آب زیرزمینی بوده و هیچگاه این موازنه را بر هم نزده اند. در نیم قرن اخیر، با ورود فناوری جدید چاه های عمیق و نیمه عمیق در همه جا حفر شد. آبکشی های بی رویه باعث افت شدید سطح آب زیرزمینی و برهم زدن تعادل بیلان آبی سرزمین ها شد."

از سوی دیگر بسیاری از محققان این حوزه تاکید کرده اند که توان بهره دهی پایدار این فناوری بومی به گونه ای است که می توان در 4 فصل سال، از آب قنوات در مزارع و باغ ها استفاده کرد. 

فراموشی قنات ها در پی مدرنیزاسیون

به گفته فاطمه ظفرنژاد، از دهه های 40 و 50 و همزمان با حفر چاه ها و تخلیه آب های زیرزمینی به کمک موتورتلمبه ها که موجب خالی کردن بی رویه سفره ها و از میان رفتن بخشی از کاریزها شد، روند خشک شدن ایران شکل گرفت. همین بحرانی که امروز از آن سخن می گوییم و آنرا می نویسیم. بحران آب، پدیده ناسازگار نشست زمین را نیز در بر داشت؛ تا آنجا که تحقیقات میدانی برخی محققان نشان داد با تخلیه بی رویه سفره های آب زیرزمینی، در برخی مناطق از جمله دشت محمدآباد میبد، با "پدیده فرونشست زمین" تا عمق 12 متر مواجه شده ایم.

او تاکید می کند که سدسازی نیز یکی دیگر از مظاهر مدرنیزاسیون بود که با زیر آب کردن مادرچاه ها و تغییر در میزان آب سفره های زیرزمینی، بخشی از قنات های کشور را تخریب کرد تا بتواند همان اراضی را که قنات ها سیراب می کردند آبیاری کند. اما از آنجایی که سدها مقدار زیادی آب را تبخیر می کنند میزان آبی کمتر از قنات را در دسترس خواهد گذاشت.

ظفرنژاد به جامعه پویا می گوید:"سدسازی در از میان بردن قنات های ایران سهم موثری داشته است، بسیاری از قنات های قعال در مخزن سدها به زیر آب رقته اند. سدهای بار نیشابور، نهرین طبس، ماشکید و ... با هزینه بسیار سنگین تر از قنات ها ساخته شدند تا همان اراضی را آبرسانی کنند. با این تقاوت که قنات ها آب را در معرض تبخیر قرار نمی دهند؛ کیفیت آب را کاملا حفظ می کنند؛ به دست مردم ساخته و نگهداری و بهره برداری می شوند؛ پیامد منفی بر محیط ندارند و سامانه های تخصیص موثر منابع آب به شمار می روند."
او درباره سدسازی در ایران باستان توضیح می دهد:"هرچند ایرانیان دانش سدسازی را داشته و سدسازان ماهری بودند تا آنجا که سد "کریت" طبس با 60 متر ارتفاع، بلندترین سد جهان به مدت 550 سال و تا افتتاح سد "هور" آمریکا در قرن بیستم به شمار می رفته است؛ اما به دلیل مشکلاتی که سدها برای نظام مدیریت آب از جمله تبخیر شدید آب از یکسو و پررسوب شدن مخزن سد و پایین آمدن کیفیت آب پدید می آوردند کنار گذاشته شده و قنات ها جای آنرا گرفتند.
با این همه، دور دوم سدسازی در کشور از دهه 30 و پس از سقوط حکومت ملی دکتر محمدمصدق و بدون توجه به تجربه چندین هزار ساله مدیریت بومی آب ایران آغاز شد و علاوه بر زیان های بزرگ مالی و صرف هزینه های هنگفت سدسازی، پیامدهای محیط زیستی و البته اجتماعی-اقتصادی فراوانی را در بر داشت.

الگوی توسعه نابومی

ظفرنژاد دراینباره می گوید:"گرایش به واگذاری الگوی توسعه بومی و پیروی از الگوی توسعه دیگر کشورها که با اقلیم و فرهنگ ایرانی ناسازگار بود به گونه عام در 1299 و به شیوه ویژه در توسعه شهرها و مدرنیزاسیون آبخیزها از 1332 آغاز شد. در آنزمان الگوی توسعه بومی و توانمندی های آن عقب ماندگی تلقی شد و تقلید مو به مو از الگوی توسعه نابومی برای ایران، نسخه پیچی شد. "دولت حجیم مدرن" در همه عرصه های حیات جوامع در دوران مدرن پدیدار شد و با نام دانش و خردگرایی صرفا تجربی، به پایداری و کارکردهای طبیعت گرایانه و توام با باورهای معنوی جوامع، آسیب زیادی زد. الگوی توسعه بومی، با شیوه جهانی سازی به زیان جوامع بومی مولد، به ویژه در تمدن های کهن شرق، سدسازی، پل سازی، راه سازی، شهرسازی، کلانشهرسازی و دیگر ساخت وسازهای بدون ژرف اندیشی و بدون فرانگری در تغییر تعادل طبیعی بوم سامانه های گوناگون را رواج داد. دانش بومی تمدن های کهن شرق به سخره گرفته شد و دانش ساخت و ساز با تکیه بر فناوری های وارداتی و تقلیدی، دانش پاسخ گوی رفاه بی مرز جوامع مصرف زده، جای دانش بومی ژرف اندیش و چندین هزارساله این سرزمین را گرفت. الگوی توسعه نابومی به سبب ناهماهنگ بودن با محیط و ویژگی های بوم شناختی سرزمین پیامدهای ناسازگاری از جمله خشکسالی های امروز را در بر داشت. غول پیکرسازی ها بدون توجه دقیق و ژرف به نیازها و بدون توجه به پیامدها در سرلوحه کار دولت های حجیم قرار گرفت و نابودی پیکره های آبی، جنگل زدایی، آلودگی خاک و آب و هوا و تبدیل منابع زمین به زباله را در پی آورد. در سراسر جهان، الگوی توسعه یکسانی فرمانروا شد و بدین روال، زمین گام به گام برای گونه های گیاهی و جانوری گوناگون سکونت ناپذیرتر شد و حالا می رود تا برای انسان نیز سکونت ناپذیر شود."

راشل کارسون این شرایط را در 1962 در کتاب معروف خود "بهار خاموش" که 4 دهه پس از مرگش به عنوان یکی از اثرگذارترین کتاب های قرت بیستم برگزیده شد اینگونه توصیف کرده است:"نفی تعادل طبیعی به صورت باب روز درآمده، گویی تعادل طبیعی مربوط به دوران گذشته است و در حال حاضر چنان برهم خورده که می توان اصلا آنرا فراموش کرد. اما تعادل طبیعی، سامانه ای پیچیده، دقیق و به شدت سازمان یافته است که به راحتی نمی توان آنرا نادیده گرفت. درست به همان گونه که فردی بر لبه پرتگاه، نمی تواند جاذبه زمین را نادیده انگارد و در همان حال از مجازات آن برکنار بماند."

الگوی توسعه نابومی در ایران 

به اعتقاد ظفرنژاد، بعد از کودتای 1332ساخت وساز در آبخیزها و سدسازی به دست شرکت های چندملیتی جهانی و بدون توجه به تجربه و دانش بومی و ملی آغاز شد. الگوی تقلیدی مغایر با محیط و اقلیم، نه تنها شهرباغ ها و معماری پرآوازه ایرانی را فراگرفت که آبخیزهای کشور را یک به یک درنوردید و رودها را خاموش ساخت. این الگوبرداری بدون توجه به پیشینه بهره برداری پایدار منابع آب و معماری وشهرسازی پایدار د الگوی بومی توسعه انجام شد. این ساخت و ساز پس از انقلاب نیز ادامه داشت و متاسفانه به تنها رویکرد رسمی بهره برداری از منابع آب، بدل شد. حال آنکه با قانون اساسی مغایرت داشت.قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با سه اصل مهم و همسو با توسعه پایدار، به لزوم پراکنش تصمیم گیری و نیز حفاظت از محیط و حقوق طبیعی جوامع در تصمیم گیری و بهره برداری از منابع، اشاره مستقیم دارد. 

او با اشاره به اینکه "کاهش فعالیت های اقتصادی دولت ها، واگذار کردن تصمیم گیری به مردم جوامع بومی و خودداری از تصمیم گیری از بالا به پایین فن سالاران دولتی و شرکت ها از مهم ترین رویکردهای توسعه پایدار است که در روح اصل 44 قانون اساسی بازتابی کارآمد دارد می گوید:"در حالی که در مدیریت دولتی آب، تصمیم گیران، فن سااران و شرکت های دولتی کارفرما، مشاوره و پیمانکار و ناظر سدسازی هستند که ادامه فعالیت شان با ساخت وساز در آبخیزها و تخصیص های کلان ناموثر از بودجه دولتی گره خورده است. این شرکت ها و وابستگان اقماری آنها با توجه به بودجه سنگین و بدون پایشی که د اختیار دارند د 6 دهه گذشته، بدون ارزیابی تحلیلی-تطبیقی سامان مند، درحدود 1200 سد تعریف کرده و بیش از 600 سد ساخته اند. درحالی که برای هیچیک از طرح های سدسازی، ارزیابی تطبیقی و راستی آزمایی فایده های نسبت داده شده، راستی آزمایی هزینه های انجام شده، و بررسی پیامدهای محیطی و اجتماعی انجام نشده است. داده های فعالیت های سدسازی به مسوولان فرادست و مردم، نیاز به راستی آزمایی دارد. بر این اساس به نظر من مدیریت یکسره دولتی آب، ناقض اصل 44 قانون اساسی جمهوری اسلامی است."

ظفرنژاد همچنین پای اصل های 48 و 50 قانون اساسی را نیز به میان می کشد و به "جامعه پویا" می گوید:"براساس اصل 48 هنگام بهره برداری از منابع طبیعی، رعایت عدالت در میان همه مردم الزامی است و تبعیض میان اقشار مختلف د این زمینه ممنوع است. این اصل در بهره برداری از رودخانه ها و منابع آب اهمیت زیادی دارد. در هنگام سدسازی، کشاورزان جوامع بالادست که زمین و خانه شان در مخزن بالادست، زیر آب می رود در حقیقت به ناخواسته از سرزمین خود رانده می شوند تا روستاها و خانه ها و کشتزارهای شان در دریاچه سدها غرق شود. این جوامع، بازندگان بزرگ سدسازی هستند.  از سوی دیگر سدسازی، حقابه کشاورزان پایین دست روستا رودها را نادیده می گیرد و برای کاربری آب، تعاریف تازه ای می نویسد.همچنین حقابه طبیعی و نانوشته سیلاب دشت های پایین دست را که سفره های شان به گونه طبیعی از سیلاب تغذیه می شود نادیده می گیرد و کشاورزان این محدوده ها را با بحران، روبه رو ساخته است. قنات ها و چاه ها د پایین دست سدهای ساخته شده خشک شده اند و شکایت ها و تومارهای امضای آنها د این زمینه همواره نادیده گرفته شده و بی پاسخ مانده است."

او درباره تناقضات مدیریت آب با رویکرد سخت افزاری با اصل 50 قانون اساسی نیز می گوید:"اصل 50 قانون اساسی ایران، هر فعالیتی را که پیامدهای ناسازگار بر محیظ زیست و بوم سامانه های طبیعی گوناگون داشته باشد ممنوع اعلام کرده است. سدسازی با نقض این اصل، ویرانگرترین پیامدها را بر آبخیزها، بوم سامانه های رودخانه ای، دهانه ای، تالابی و دریاچه ای، جنگلی و زیستگاه های گیاهی-جانوری آنها داشته است بدون آنکه دستاوردی ملموس و درخور هزینه های انجام شده داشته باشد. سدسازی گسترده ترین 

پیامدهای زیست محیطی مانند 

خشکاندن رودهای پایین دست، حتی رودهای همیشگی مانند زاینده رود و تنها رود قابل کشتیرانی ایران،خشکاندن دریاچه های پراهمیت و پرآب از جمله پریشان و بختگان و اورمیه (دومین دریاچه شور جهان و بزرگ ترین دریاچه جنوب غرب آسیا) که حالا میلیاردها دلار صرف احیایش شده، خشکاندن تالاب های بسیار در سراسر کشور از جمله جازموریان، گاوخونی، هورالعظیم شادگان، میلیون ها هکتار جنگل زدایی از جنگل های هیرکانی و زاگرس تا حرا در خلیج فارس و تبخیر سالانه میلیاردها مترمکعب آب شیرین تجدیدپذیر کشور در پشت مخزن سدها را داشته است."

این است خلاصه ای آنچه که امروز را برای ایران در مناطق مختلف  رقم زده است و بحران را به جایی رسانده که 300 شهر کشور با شرایط تنش آبی، جیره بندی آب و خشکی روزافزون آبخیزها مواجه می شوند. یقینا اگر امروز و همین امروز، الگوی نابومی توسعه و مدیریت منابع آبی را اصلاح نکنیم و در زمینه حکمرانی اب، رنسانسی به دانش بومی خود نداشته باشیم فردا دیگر کاری نمی توان کرد.

الهه موسوی / مجله جامعه پویا /شماره 40 /26 تیر 1394

نظرات
درج نظر جدید
نام
وبسایت
ایمیل
متن
   

کد امنیتی فوق را وارد کنید